काठमाडौँ । विश्व स्वास्थ्य प्रणाली अहिले बहुआयामिक संकटको सामना गरिरहेको अवस्थामा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ) का सदस्य राष्ट्रहरू वार्षिक विश्व स्वास्थ्य सभाका लागि सोमबार जेनेभामा भेला भएका छन्। अमेरिका र अर्जेन्टिनाले डब्लुएचओबाट अलग हुने घोषणा गरेपछि उत्पन्न संस्थागत अन्योल, वित्तीय दबाब तथा नयाँ स्वास्थ्य संकटहरूले यसपटकको सभा विशेष रूपमा संवेदनशील बनेको छ।
शनिबारसम्म चल्ने सभामा महामारी तयारी, विश्वव्यापी स्वास्थ्य सहकार्य, वित्तीय स्थायित्व र अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संरचनाको पुनर्गठन मुख्य एजेन्डाका रूपमा अघि आएका छन्। यद्यपि औपचारिक कार्यसूचीमा नरहे पनि हालै देखिएको हान्ता भाइरसको संक्रमण र कङ्गो लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा पुनः फैलिएको इबोलाले बैठकका छलफलहरूमा प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।
कूटनीतिक वृत्तका अनुसार डब्लुएचओले पछिल्ला स्वास्थ्य संकटलाई अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको आवश्यकता पुष्टि गर्ने अवसरका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिरहेको छ। विशेषगरी अमेरिका र अर्जेन्टिनाले सङ्गठन नछाडून् भन्ने सन्देश दिन महामारीजन्य जोखिमलाई उदाहरणका रूपमा उपयोग गरिन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।
अमेरिकाले डब्लुएचओबाट बाहिरिने संकेत दिएपछि संस्थाको वित्तीय अवस्था प्रभावित भएको थियो। अमेरिकी योगदान घटेपछि डब्लुएचओले बजेट कटौती गर्नुका साथै कर्मचारी सङ्ख्या पनि घटाउनुपरेको अवस्था आएको थियो। त्यसको असर विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य कार्यक्रमहरूमा परेको बताइन्छ।
यद्यपि डब्लुएचओका महानिर्देशक टेड्रोस अधानोम गेब्रेयससले संस्थाले कठिन अवस्थाबीच पनि कार्य सञ्चालनलाई निरन्तरता दिन सक्ने आधार तयार पारेको बताएका छन्। स्वास्थ्य क्षेत्रका विश्लेषकहरूका अनुसार आगामी दुई वर्षका लागि आवश्यक अधिकांश स्रोत जुटाउने दिशामा सङ्गठनले केही प्रगति गरेको देखिन्छ।
विश्व स्वास्थ्य नीति विज्ञहरूले हान्ता भाइरस र इबोलाजस्ता संक्रमणले प्रभावकारी, निष्पक्ष र पर्याप्त स्रोतयुक्त विश्व स्वास्थ्य संयन्त्रको आवश्यकता फेरि उजागर गरेको बताएका छन्। तर सदस्य राष्ट्रहरूबीचको मतभेद भने अझै समाधान हुन सकेको छैन। विशेषगरी विकसित र विकासशील राष्ट्रबीच महामारीसम्बन्धी ऐतिहासिक सन्धिका बाँकी विषयमा सहमति जुट्न नसक्दा वार्ता आगामी वर्षसम्म लम्बिने सम्भावना देखिएको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले जनवरी २०२५ मा कार्यकाल सुरु गरेलगत्तै अमेरिकालाई डब्लुएचओबाट अलग गर्ने निर्णय सार्वजनिक गरेका थिए। त्यसको केही समयपछि अर्जेन्टिनाले पनि समान धारणा अघि सारेको थियो। तर डब्लुएचओको संविधानमा सदस्य राष्ट्र बाहिरिने स्पष्ट प्रक्रिया उल्लेख नभएकाले यी निर्णयहरूको औपचारिक हैसियत अझै अस्पष्ट छ।
यसबीच अमेरिकाले सन् २०२४ र २०२५ का लागि बुझाउन बाँकी करिब २६ करोड अमेरिकी डलर बराबरको दायित्व पूरा नगरेको विषयले पनि बहस चर्काएको छ। यसले अमेरिकाको कानुनी तथा संस्थागत स्थिति थप जटिल बनाएको विश्लेषण गरिएको छ।
सभामा आगामी वर्ष सुरु हुने डब्लुएचओ नेतृत्व चयन प्रक्रिया पनि चासोको विषय बनेको छ। उम्मेदवारी घोषणा औपचारिक रूपमा सुरु नभए पनि केही सम्भावित नामहरू चाँडै सार्वजनिक हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
यसपटकको बैठकमा युक्रेन, प्यालेस्टिनी भूभाग र इरानसँग सम्बन्धित प्रस्तावहरू पनि प्रस्तुत हुने तयारी छ। ती विषयमा सदस्य राष्ट्रबीच तीव्र कूटनीतिक बहस हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञहरूले विश्वव्यापी स्वास्थ्य निकायहरूबीच समन्वय अभाव, दोहोरो कार्यप्रणाली र जिम्मेवारीको अस्पष्टता अहिलेको प्रमुख चुनौती बनेको बताएका छन्। महामारी तयारी तथा प्रतिकारसम्बन्धी स्वतन्त्र प्यानलकी सह–अध्यक्ष तथा न्युजिल्यान्डकी पूर्वप्रधानमन्त्री हेलेन क्लार्कले विश्वव्यापी तथा क्षेत्रीय तहमा जिम्मेवारी स्पष्ट रूपमा बाँडफाँट गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएकी छन्।
त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय सहायता कोष घट्दै गएको अवस्थामा जलवायु परिवर्तन, यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकारजस्ता विषयहरू उपेक्षित हुन सक्ने चिन्तासमेत व्यक्त गरिएको छ। केही गैरसरकारी संस्थाहरूले वित्तीय संकटका कारण संवेदनशील स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू प्रभावित हुन थालेको दाबी गरेका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार यसपटकको विश्व स्वास्थ्य सभा केवल नियमित वार्षिक बैठक नभई विश्व स्वास्थ्य संरचनाको भविष्य, नेतृत्व र विश्वव्यापी सहकार्यको दिशा निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण मोडका रूपमा हेरिएको छ।
