काठमाडौं । अमेरिका र इरानबीच जारी तनाव तथा क्षेत्रीय द्वन्द्व अन्त्य गर्ने उद्देश्यले तयार गरिएको १४ बुँदे समझदारीको प्रारम्भिक खाका सार्वजनिक भएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनसँग सम्बद्ध स्रोतहरूले सार्वजनिक गरेको यो दस्तावेज हालसम्मको सबैभन्दा विस्तृत र स्पष्ट आधिकारिक विवरणका रूपमा हेरिएको छ।
प्राप्त जानकारीअनुसार, प्रस्तावित समझदारीमा अमेरिका, इरान तथा युद्धमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा संलग्न पक्षहरूबीच युद्धविराम, प्रतिबन्ध फुकुवा, समुद्री मार्ग पुनः सञ्चालन, इरानको आणविक कार्यक्रमको व्यवस्थापन तथा आर्थिक पुनर्निर्माणलगायत विषय समेटिएका छन्। दुवै पक्षबीच औपचारिक हस्ताक्षर शुक्रबारका लागि तय गरिएको बताइएको छ।
यद्यपि, अमेरिका वा इरानमध्ये कुनै पनि पक्षले अहिलेसम्म समझदारीको आधिकारिक प्रतिलिपि सार्वजनिक गरेका छैनन्। साथै, इरानी अधिकारीहरूले अमेरिकी पक्षले सार्वजनिक गरेको विवरणलाई औपचारिक रूपमा पुष्टि गरिसकेका छैनन्।
अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार प्रारम्भिक सहमतिले लेबनानसहितका सबै सक्रिय मोर्चामा युद्धविराम लागू गर्ने, इरानमाथिको नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउने तथा हर्मुज जलडमरूमध्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक यातायातका लागि पुनः खुला गर्ने व्यवस्था समेटेको छ।
समझदारी कार्यान्वयनसँगै इरानको आणविक कार्यक्रम, प्रतिबन्ध हटाउने प्रक्रिया, रोक्का गरिएका सम्पत्ति फुकुवा, हर्मुज जलडमरूमध्यको दीर्घकालीन व्यवस्थापन तथा ३०० अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको पुनर्निर्माण योजनाबारे ६० दिनसम्म विशेष वार्ता सञ्चालन गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। साथै, इरानी जीवाश्म इन्धन क्षेत्रमाथिका केही अमेरिकी प्रतिबन्धमा तत्काल छुट दिने व्यवस्था पनि खाकामा उल्लेख गरिएको छ।
अमेरिकी स्रोतका अनुसार प्रारम्भिक समझदारीमा दुवै पक्षबीच इलेक्ट्रोनिक माध्यमबाट सहमति भइसकेको छ। तर औपचारिक हस्ताक्षर सम्पन्न नहुँदासम्म कुनै पनि पक्षले पछि हट्ने विकल्प खुला रहनेछ।
प्रस्तावित १४ बुँदे समझदारी : मुख्य प्रावधानहरू
| बुँदा | विषय | प्रस्तावित व्यवस्था |
| १ | युद्धविराम र सार्वभौमिकता | लेबनानसहित सबै मोर्चामा तत्काल र स्थायी युद्धविराम, एकअर्काविरुद्ध सैन्य कारबाही नगर्ने प्रतिबद्धता |
| २ | आन्तरिक मामिलामा सम्मान | दुवै देशले एकअर्काको सार्वभौमिकता, क्षेत्रीय अखण्डता र आन्तरिक मामिलाको सम्मान गर्ने |
| ३ | वार्ताको समयसीमा | अन्तिम सम्झौताका लागि अधिकतम ६० दिनभित्र वार्ता सम्पन्न गर्ने लक्ष्य |
| ४ | नाकाबन्दी हटाउने प्रक्रिया | अमेरिकाले इरानमाथिको नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउन सुरु गर्ने तथा ३० दिनभित्र पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्ने |
| ५ | हर्मुज जलडमरूमध्य | व्यापारिक जहाजको सुरक्षित आवागमन सुनिश्चित गर्ने तथा समुद्री अवरोध हटाउने |
| ६ | पुनर्निर्माण सहायता | इरानको आर्थिक पुनर्निर्माणका लागि कम्तीमा ३०० अर्ब डलरको योजना विकास गर्ने |
| ७ | प्रतिबन्ध फुकुवा | संयुक्त राष्ट्र संघ, IAEA तथा अमेरिकी एकपक्षीय प्रतिबन्धहरू चरणबद्ध रूपमा हटाउने |
| ८ | आणविक कार्यक्रम | इरानले आणविक हतियार नबनाउने प्रतिबद्धता दोहोर्याउने तथा संवर्धित सामग्री व्यवस्थापनमा IAEA को भूमिका रहने |
| ९ | यथास्थिति कायम | अन्तिम सम्झौता नहुँदासम्म इरानले वर्तमान आणविक गतिविधि र अमेरिकाले हालको प्रतिबन्ध नीतिमा परिवर्तन नगर्ने |
| १० | ऊर्जा क्षेत्रमा छुट | इरानी तेल तथा पेट्रोलियम कारोबारसँग सम्बन्धित केही प्रतिबन्धमा तत्काल अस्थायी छुट प्रदान गर्ने |
| ११ | रोक्का सम्पत्ति | इरानका रोक्का गरिएका कोष तथा सम्पत्ति फुकुवा गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउने |
| १२ | कार्यान्वयन अनुगमन | समझदारी तथा भविष्यको अन्तिम सम्झौताको निगरानीका लागि विशेष संयन्त्र गठन गर्ने |
| १३ | चरणबद्ध वार्ता | प्रारम्भिक बुँदाहरू कार्यान्वयन भएपछि बाँकी विषयमा केन्द्रित विशेष वार्ता सुरु गर्ने |
| १४ | अन्तर्राष्ट्रिय अनुमोदन | अन्तिम सम्झौतालाई संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्को बाध्यकारी प्रस्तावमार्फत अनुमोदन गर्ने |
आगामी चरण
प्रस्तावित समझदारीले तत्काल युद्धविराम र तनाव न्यूनीकरणलाई प्राथमिकता दिएको छ भने दीर्घकालीन रूपमा आणविक मुद्दा, आर्थिक पुनरुत्थान, प्रतिबन्ध व्यवस्थापन र क्षेत्रीय सुरक्षासम्बन्धी विषयलाई अन्तिम सम्झौतामार्फत टुंग्याउने परिकल्पना गरेको छ। यदि निर्धारित समयमै हस्ताक्षर सम्पन्न भएमा, यो अमेरिका–इरान सम्बन्धमा पछिल्ला दशककै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कूटनीतिक उपलब्धिमध्ये एक मानिनेछ।
