काठमाडौँ । वीरगञ्ज भन्सारमार्फत चालु आर्थिक वर्षको पहिलो १० महिनामा कुल रु ८८ अर्ब २२ करोड बराबरका वस्तु तथा सामान निर्यात भएको छ। यो अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको रु ८३ अर्ब २५ करोडको तुलनामा करिब ५.९७ प्रतिशत वृद्धि हो। अंकगणितीय दृष्टिले यो वृद्धि सकारात्मक देखिए पनि निर्यात संरचनाको गहिरो विश्लेषणले अर्थतन्त्रको आधार अझै सीमित र असन्तुलित रहेको स्पष्ट संकेत गर्छ।
निर्यात वृद्धिको मूल आधार फेरि पनि एउटै वस्तु ‘प्रशोधित भटमास तेल’ रहेको छ। पहिलो १० महिनामा मात्रै रु ४८ अर्ब ११ करोड बराबरको भटमास तेल निर्यात भएको छ, जुन कुल निर्यातको झण्डै ५४ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा हो। यस्तो उच्च निर्भरता कुनै पनि निर्यातमुखी अर्थतन्त्रका लागि दीर्घकालीन रूपमा जोखिमपूर्ण मानिन्छ।
यससँगै प्रशोधित सूर्यमुखी तेल (रु ५ अर्ब ३५ करोड), फलफूलको रस (रु ६ अर्ब ४२ करोड), कपडा (रु ३ अर्ब ३ करोड) र सिन्थेटिक यार्न (रु २ अर्ब २५ करोड) जस्ता वस्तुहरूको योगदान अपेक्षाकृत सानो देखिन्छ। यी तथ्यहरूले निर्यात संरचना अझै पनि सीमित उत्पादन समूहमा केन्द्रित रहेको स्पष्ट पार्छ।
एकीकृत निर्यात संरचना र जोखिमको संकेत
यद्यपि कुल निर्यातमा केही वृद्धि देखिएको छ, तर त्यो वृद्धि गुणात्मकभन्दा पनि परिमाणात्मक (quantitative) प्रकृतिको हो। निर्यात सूचीमा विविधता विस्तार हुन नसक्दा समग्र अर्थतन्त्र बाह्य मूल्य उतारचढावप्रति संवेदनशील बनेको देखिन्छ।
विशेषगरी, वनस्पति तेलमा अत्यधिक निर्भरता हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य घटबढ वा मागमा आएको परिवर्तनले नेपालको निर्यात आम्दानीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने जोखिम उच्च रहन्छ। यसले दीर्घकालीन निर्यात रणनीतिमा पुनर्विचार आवश्यक रहेको संकेत गर्छ।
नीतिगत सन्देश
भन्सार तथ्याङ्कले निर्यात वृद्धि सकारात्मक भए पनि त्यसको संरचना सन्तुलित नभएको स्पष्ट देखाउँछ। निर्यात विस्तारलाई दिगो बनाउन अब नीतिगत प्राथमिकता उत्पादन विविधीकरण, उच्च मूल्य अभिवृद्धि (value addition), र औद्योगिक आधार विस्तारतर्फ केन्द्रित हुनुपर्ने आवश्यकता छ।
अन्यथा, वर्तमान वृद्धि निर्यात क्षमताको विस्तारभन्दा पनि सीमित वस्तुमा आधारित अस्थायी लाभ मात्र बन्ने जोखिम रहन्छ।
