काठमाडौं। हिन्दू धर्मावलम्बीको महत्वपूर्ण पर्व नागपञ्चमी आज नागको पूजा आराधना गर्दै देशभर मनाइँदैछ। परम्पराअनुसार घरको मूलढोकामाथि नागको तस्वीर टाँसेर पूजा गर्ने चलन छ।
हरेक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीमा मनाइने नागपञ्चमी यस वर्ष अधिकमासका कारण सौरमासअनुसार भदौ १ गते परेको हो। धार्मिक मान्यताअनुसार नागको पूजा गरेमा घरमा सर्प, नाग तथा अन्य विषालु जीवबाट हुने भय हट्नुका साथै आगलागी, मेघगर्जन र चट्याङबाट समेत सुरक्षा मिल्ने विश्वास गरिन्छ।
वैदिककालदेखि नै नागपूजाको परम्परा रहेको धार्मिक अध्येताहरू बताउँछन्। सनातन परम्परामा नागलाई सर्पका राजा तथा जलसँग जोडिएको शक्तिका रूपमा सम्मान गरिन्छ। पानीको अभाव नहोस् र प्रकृति अनुकूल रहोस् भन्ने धार्मिक विश्वाससँग पनि नागपूजा जोडिएको पाइन्छ।
नागलाई भगवान् शिव र विष्णुसँग समेत सम्बन्धित मानिन्छ। शिवले नागलाई आभूषणका रूपमा धारण गर्ने तथा विष्णु शेषनागको शय्यामा विराजमान हुने धार्मिक मान्यता छ। विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्परामा शेषनाग, वासुकी, तक्षक, कर्कटलगायत नागहरूको उल्लेख पाइन्छ।
नागपञ्चमीसँग जोडिएका विभिन्न किंवदन्तीमध्ये किसान र नागिनीको कथा पनि चर्चित छ। कथाअनुसार खेत खन्ने क्रममा किसानले नागका बच्चा मारेपछि आमा नागिनीले किसानको परिवारलाई दण्ड दिइन्। पछि किसानकी छोरीले नागिनीको पूजा गर्दै दूध चढाएर क्षमा मागेपछि नागिनी प्रसन्न भई परिवारलाई पुनर्जीवन दिएको जनविश्वास छ। यही घटनाको सम्झनामा नागपञ्चमीमा नागको पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको किंवदन्ती रहेको छ।
नागपञ्चमीका दिन आठ प्रमुख नाग—अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख—को विशेष पूजा गर्ने चलन छ। पूजा सम्पन्न गरेपछि नागको चित्र घरको ढोकामाथि राखिन्छ। यस दिन खेतबारीमा खनजोत नगर्ने तथा नाग, सर्पलगायत घिस्रने जीवलाई नमार्ने धार्मिक मान्यता पनि छ।
काठमाडौंको नागपोखरी, टौदह, भक्तपुरको सिद्धपोखरीलगायत देशभरका नागस्थान, कुण्ड तथा दहमा आज विशेष पूजा गरिँदैछ। श्रद्धालुले नागलाई दूध, अक्षता, दुबो, खीर, रोटी लगायतका सामग्री चढाउने गर्छन्।
धार्मिक परम्परासँगै नागपञ्चमीलाई प्रकृति र जैविक विविधताप्रतिको सम्मानसँग पनि जोडेर हेर्ने गरिन्छ। नाग तथा सर्पले पारिस्थितिक प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने भएकाले यस्ता जीवप्रति संरक्षण र सहअस्तित्वको सन्देशसमेत यस पर्वले दिने गर्छ।
नागपञ्चमीसँगै नेपाली हिन्दू समुदायमा प्रमुख चाडपर्वको मौसमसमेत सुरु हुने मान्यता छ।
