काठमाडौं । पछिल्लो समय विद्यालय तथा कलेज तहका किशोरहरूमा लामो कपाल राख्ने मोह बढ्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल, चलचित्र, सङ्गीत तथा विदेशी फेसनको प्रभावले किशोरहरू छोटो कपालको परम्परागत शैलीभन्दा फरक आफूलाई आकर्षक र आधुनिक देखाउने शैलीतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्। यसले अभिभावक र विद्यालयबीच कपालको विषयलाई लिएर थप चुनौतीसमेत सिर्जना गरेको छ।
चितवनको कृष्णपुरका विनोद ढकाललाई कक्षा ९ मा अध्ययनरत आफ्नो छोराले कपाल छोटो बनाओस् भन्ने लाग्छ। विद्यालयबाट समेत छोराको कपाल काट्न आग्रह गर्दै फोन आएपछि उनले छोरालाई सम्झाए। तर छोराले नमानेपछि जबर्जस्ती नगरेको उनी बताउँछन्।
भरतपुर–१० का बुद्धिकान्त न्यौपानेको अनुभव पनि उस्तै छ। कक्षा १२ मा अध्ययनरत छोरालाई कपाल काट्न भन्न छाडिसकेका उनी कक्षा ७ मा पढ्ने कान्छो छोराले पनि आफ्नो आग्रह नटेर्ने बताउँछन्।
यी घटना प्रतिनिधि उदाहरण मात्र हुन्। पछिल्लो समय धेरै अभिभावकको गुनासो छोराहरूले कपाल छोटो बनाउन नमानेको भन्ने हुने गरेको छ। कतिपय विद्यार्थी लामो कपाल राख्न मात्र नभई त्यसलाई कोर्ने वा मिलाउनेभन्दा जस्तो छ त्यस्तै राख्नसमेत रुचाउने गरेका छन्।
विद्यालयले विद्यार्थीलाई जबर्जस्ती कपाल काट्न लगाउन नपाउने व्यवस्था भएपछि कतिपय विद्यालयले अभिभावकको सहयोग लिन थालेका छन्। तर कपाल काट्न दबाब दिएको भन्दै विद्यार्थीले हेलो सरकार तथा प्रहरीमा समेत उजुरी गर्ने गरेको पाइएको छ।
भरतपुर महानगरपालिकाको शिक्षा महाशाखाका प्रमुख सुवास आचार्यका अनुसार विद्यालयले दबाबमा कपाल काट्न लगाएको भन्दै विद्यार्थीले हेलो सरकारमा उजुरी गरेको जानकारी आफूले पाएका छन्। विशेषगरी हजुरबुबा–हजुरआमासँग बस्ने, होस्टलमा रहने तथा अभिभावकबाट टाढा रहेका विद्यार्थी कपाल छोटो बनाउन कम इच्छुक देखिएको उनको भनाइ छ।
निजी तथा आवासीय विद्यालय अर्गनाइजेसन (प्याब्सन) चितवनका अध्यक्ष मदन पुरीले विद्यार्थीलाई कपाल काट्न भन्न छाडिएको बताए। उनका अनुसार देशभर ३५ भन्दा बढी निजी विद्यालयविरुद्ध विद्यार्थीलाई जबर्जस्ती कपाल काट्न लगाएको भन्दै हेलो सरकारमा उजुरी परेको जानकारी आफूले पाएका छन्।
विशेषगरी कक्षा ९ देखि १२ सम्म अध्ययन गर्ने विद्यार्थीमा लामो कपाल राख्ने प्रवृत्ति बढी देखिएको उनको भनाइ छ। “अहिले कपाल काट्ने विषयमा केही गर्न सक्ने अवस्था छैन,” उनले भने।
सरकारले स्वीकृत गरेको शिक्षा नियमावलीको १०औँ संशोधनमा विद्यार्थीलाई जबर्जस्ती कपाल काट्न नपाउने व्यवस्था गरिएको छ। विद्यार्थीको इच्छाविपरीत कपाल काट्ने तथा काट्न लगाउने विषयमा गुनासो बढेपछि यस्तो व्यवस्था गरिएको हो।
नियमावलीको नियम २५ मा विद्यार्थीको शारीरिक, मनोवैज्ञानिक तथा मनोसामाजिक अवस्थामाथि नकारात्मक असर पर्ने गतिविधि विद्यालय परिसर वा कक्षाकोठाभित्र सञ्चालन गर्न वा गराउन नपाइने उल्लेख छ। विद्यार्थीको शारीरिक स्वरूप, पहिरन, शृङ्गार वा साजसज्जाका आधारमा होच्याउने, लाञ्छित गर्ने वा चरित्रमाथि प्रश्न उठाउने कार्यसमेत निषेध गरिएको छ।
वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस, भरतपुरका मनोविज्ञान विषयका उपप्राध्यापक डा. सुरेन्द्र घिमिरेका अनुसार इन्टरनेट तथा सामाजिक सञ्जालको पहुँच सानै उमेरदेखि भएकाले किशोरमा सेलिब्रेटी तथा विश्वव्यापी फेसनको प्रभाव बढेको छ।
पहिले विद्यार्थीले क्याम्पस पुगेपछि चलचित्र तथा अन्य माध्यमबाट विश्वका गतिविधि थाहा पाएर त्यसको अनुकरण गर्ने गरे पनि अहिले बाल्यकालदेखि नै त्यस्ता सामग्रीमा पहुँच हुने भएकाले अनुकरण गर्ने प्रवृत्ति कम उमेरमै विकास भएको उनको भनाइ छ।
“नक्कल गर्ने मानिसको नैसर्गिक गुण हो। जे चिज सेलिब्रेटीले गर्छन्, त्यसको नक्कल उनीहरू गर्न चाहन्छन्,” उनले भने।
उनका अनुसार लामो कपाल राख्नु आफैंमा नराम्रो होइन। तर त्यसको स्याहार–सुधारमा लाग्ने समय र खर्चका कारण पढाइमा असर पर्न सक्ने पक्षलाई पनि ध्यान दिन आवश्यक छ। किशोरावस्थामा घर तथा विद्यालयबाट लामो कपाल नराख्न गरिएको आग्रह नमान्नु कतिपय अवस्थामा आज्ञाकारिताविरुद्धको सांकेतिक विरोधका रूपमा पनि बुझ्न सकिने उनको भनाइ छ।
विद्यालय तथा कलेज तहका किशोरहरू परम्परागत छोटो कपालको शैलीभन्दा फरक आफूलाई आकर्षक र आधुनिक देखाउने शैलीतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्। सामाजिक सञ्जाल, चलचित्र, सङ्गीत तथा विदेशी फेसनको प्रभावले लामो कपाल राख्ने प्रवृत्तिलाई थप बढावा दिएको देखिन्छ।
विज्ञहरूका अनुसार लामो कपाल हुँदा सफा गर्न कठिन हुने, दैनिक हेरचाहमा बढी समय लाग्ने तथा खर्चसमेत बढ्ने गर्छ। उचित स्याहार नगर्दा जुम्रा, चाया तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छन्।
विशेषगरी धेरै लामो वा बाक्लो कपालमा पसिना र फोहोर जम्ने भएकाले गर्मी मौसममा समस्या बढी हुनसक्छ। त्यसैले कपालको लम्बाइभन्दा पनि व्यक्तिगत सरसफाइ, नियमित हेरचाह र विद्यार्थीको स्वास्थ्यमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।
