काठमाडौं । नेपालको आधुनिक बैंकिङ इतिहासको जग बसाल्ने नेपाल बैंक लिमिटेड स्थापनाको ८९ वर्ष पूरा गरी ९०औँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ। वि.सं. १९९४ कात्तिक ३० गते स्थापना भएको बैंकले झन्डै नौ दशकको यात्रामा आफ्नो वित्तीय क्षमता, सेवा सञ्जाल र प्रविधिमा उल्लेख्य विस्तार गरेको छ।
स्थापनाका बेला जम्मा ८ लाख ४२ हजार रुपैयाँ चुक्ता पुँजी रहेको बैंकको पुँजी अहिले १४ अर्ब ६९ करोड ४० लाख रुपैयाँ पुगेको छ। बैंकको पछिल्लो वित्तीय विवरणअनुसार कुल निक्षेप ४ खर्ब १६ अर्ब र कर्जा प्रवाह २ खर्ब ६२ अर्ब रुपैयाँ रहेको छ। त्यस्तै, बैंकको नेटवर्थ ४२ अर्ब २७ करोड तथा जगेडा कोष २७ अर्ब ५७ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।
सार्वजनिक–निजी साझेदारीको अवधारणामा १० जना लगानीकर्ताको पहलबाट सुरु भएको नेपाल बैंकले नेपाली समाजमा औपचारिक बैंकिङ अभ्यास स्थापित गर्न ऐतिहासिक भूमिका खेलेको थियो। सर्वसाधारणमा बचत गर्ने बानीको विकासदेखि उद्योग, व्यापार तथा व्यवसायलाई वित्तीय स्रोत उपलब्ध गराउने आधार निर्माणमा बैंकको योगदान महत्वपूर्ण रह्यो।
नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना हुनुअघि केन्द्रीय बैंकको भूमिकासमेत निर्वाह गरेको नेपाल बैंकले वि.सं. २००२ मा सरकारले पहिलोपटक कागजी मुद्रा निष्कासन गर्दा पनि महत्वपूर्ण जिम्मेवारी सम्हालेको थियो। पछि केन्द्रीय बैंकको जिम्मेवारी अलग भए पनि वाणिज्य बैंकका रूपमा यसको सेवा विस्तार निरन्तर रह्यो।
२९ लाखभन्दा बढी ग्राहक, देशभर २३० शाखा
नेपाल बैंकको ग्राहक संख्या अहिले २९ लाख २४ हजार पुगेको छ। देशभर २३० शाखा र ५७ विस्तारित काउन्टरमार्फत सेवा दिइरहेको बैंकले २५० एटीएम सञ्चालनमा ल्याएको छ। बैंकिङ सेवालाई सर्वसाधारणको पहुँचमा पुर्याउन शाखा सञ्जाल विस्तारले महत्वपूर्ण सहयोग गरेको छ।
बैंकमा बाह्य स्रोतबाट सेवा लिइएका कर्मचारीसमेत गरी करिब ३ हजार ६०० कर्मचारी कार्यरत छन्। बालबालिका, युवादेखि व्यवसायी र ज्येष्ठ नागरिकसम्मलाई लक्षित विभिन्न बैंकिङ सेवामार्फत बैंकले आफ्नो ग्राहक आधार फराकिलो बनाएको छ।
डिजिटल बैंकिङमा १० लाख ग्राहक
परम्परागत बैंकिङ सेवालाई प्रविधिसँग जोड्दै नेपाल बैंकले डिजिटल बैंकिङ विस्तारलाई पनि प्राथमिकता दिएको छ। बैंकको मोबाइल बैंकिङ सेवा प्रयोग गर्ने ग्राहक संख्या १० लाख पुगेको छ।
मोबाइल बैंकिङ र एटीएम सेवाको विस्तारले ग्राहकलाई सामान्य वित्तीय कारोबारका लागि शाखासम्म पुग्नुपर्ने बाध्यता घटाएको छ। समय र लागत बचतसँगै बैंकिङ सेवालाई सहज र पहुँचयोग्य बनाउन डिजिटल माध्यम प्रभावकारी बन्दै गएको छ।
वित्तीय सबलतासँगै चुनौती व्यवस्थापनमा जोड
बैंकको पछिल्लो विवरणअनुसार पुँजी पर्याप्तता अनुपात १३.६६ प्रतिशत, निष्क्रिय कर्जा अनुपात ४.१८ प्रतिशत र कर्जा–निक्षेप अनुपात ६२.८५ प्रतिशत रहेको छ। यी सूचकसँगै बैंकले आगामी दिनमा कर्जाको गुणस्तर सुधार, निष्क्रिय कर्जा नियन्त्रण र उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्नुपर्ने चुनौती पनि सामना गरिरहेको छ।
बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत तिलकराज पाण्डेयले स्थापना कालदेखि निरन्तर सेवा दिँदै आएको नेपाल बैंक बैंकिङ क्षेत्रको पर्यायका रूपमा स्थापित भएको बताएका छन्। उनका अनुसार बैंकले मुलुकको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
९०औँ वर्षमा प्रवेश गरेको नेपाल बैंकका लागि ऐतिहासिक विरासतलाई आधुनिक बैंकिङ सेवासँग जोड्नु महत्वपूर्ण अवसर बनेको छ। डिजिटल सेवा, वित्तीय समावेशीकरण, संस्थागत सुशासन र ग्राहककेन्द्रित सेवालाई थप प्रभावकारी बनाउँदै अघि बढ्न सके बैंकले बदलिँदो वित्तीय बजारमा आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता अझ बलियो बनाउन सक्नेछ।